Peter Pan - J.M. Barrie

Peter Pan van de Schotse schrijver James Matthew Barrie (1860-1937) is een bekend verhaal dat de meeste mensen kennen van de filmbewerkingen die Walt Disney ervan maakte. Oorspronkelijk was het een toneelstuk en Barrie bewerkte het in 1911 tot een boek met de titel Peter en Wendy. Het boek is al jaren nauwelijks verkrijgbaar in Nederland en als het al te vinden is dan is het meestal een bewerking. Maar nu is er een prachtige nieuwe uitgave, uitstekend vertaald door Esther Ottens en geïllustreerd door Floor Rieder.

Nog even een korte opfrisser van het verhaal.
Peter Pan en elfje Tinkelbel vliegen de kinderkamer van de familie Schat binnen op zoek naar Peters schaduw. Peter is een jongen die nooit volwassenen wordt en dat ook absoluut niet wil. Hij neemt de drie kinderen Schat, Wendy, Jan en Michiel mee naar Nooitland, nadat hij ze heeft leren vliegen. In Nooitland zal Wendy voor de verloren jongens zorgen, de groep jongens die Peter als hun leider ziet. Nooitland is een bijzondere plek waar onder andere piraten, wilde dieren, zeemeerminnen, elfen en Eilanders wonen. De piratenkapitein Haak is Peters grote vijand. Peter hakte ooit zijn hand af en voerde die aan een krokodil die sindsdien de kapitein achtervolgt omdat hij ook de rest van de man wil opeten. Haak kan echter de krokodil aan horen komen omdat deze een tikkende klok heeft ingeslikt. Het beslissende gevecht tussen Peter en Haak vormt een belangrijk deel van het verhaal.

Het boek kleurt Barries personages veel meer in dan de Walt Disney versies, omdat de lezer ook de gedachten van bijvoorbeeld Peter of Wendy kunnen volgen. Ook legt de schrijver regelmatig iets uit, bijvoorbeeld dat elfje Tinkelbel maar één gevoel tegelijk kan hebben en dat verklaart haar gemene daden naar Wendy op wie ze jaloers is. Er zijn veel thema's in het verhaal die geannalyseerd zijn, bijvoorbeeld Peters weigering om volwassen te worden, hoe moederschap omschreven wordt of het gedrag van de kinderen in het verhaal. Er is ook veel geschreven over de relatie tussen het verhaal en het leven van de schrijver. Barrie verloor op jonge leeftijd een oudere broer en probeerde dit verlies voor zijn moeder te verzachten door min of meer de plaats in te nemen van de jongen die nooit volwassen zou worden. Ook werd het verhaal beïnvloed door Barries eigen ervaringen met spelende kinderen.
Een van de dingen die opvallen in het verhaal is het beeld dat Barrie van kinderen geeft. Hij leefde in een tijd dat de belevingswereld van kinderen werd geromantiseerd en aangenomen werd dat kinderen van nature goed waren. Maar Barrie schetst een ander beeld, hij noemt kinderen blij, onschuldig en harteloos. Vooral dat laatste element is interessant. Wie naar het fantasiespel van kinderen kijkt ziet dat zij in hun spel alles kunnen laten gebeuren en daar nog geen morele grenzen voelen. In het kinderspel kan iemand makkelijk dood neervallen en ook op ieder moment weer levend opstaan. Dit is de wereld waarin Peter Pan leeft. Voor Peter is alles in deze fantasiewereld echt, voor de verloren jongens en de Schatkinderen bijna alles. Dat blijkt bijvoorbeeld als er ‘net alsof’ gegeten wordt; Peter heeft dan geen honger meer, maar de anderen wel.

De nieuwe vertaling van Esther Ottens verdient een groot compliment. De tekst, een complete vertaling van het oorspronkelijke boek, laat zich soepel (voor)lezen. Ottens vertaling is een goede balans tussen eigentijds taalgebruik en het gebruik van gedateerde woorden die duidelijk maken dat we een klassieker lezen. Sommige ongebruikelijke woorden, bijvoorbeeld hartsvanger of wambuis, krijgen een uitleg in een woordenlijstje achterin in het boek.
Ottens blijft dicht bij de originele tekst en daarmee is het vrouwbeeld in het boek nogal eenzijdig. Ze koos wel voor een andere interpretatie voor de vertaling van het woord redskins; het werden geen roodhuiden of indianen, maar Eilanders.

Deze heruitgave van Peter Pan hebben we mede te danken aan Floor Rieder, In 2014 maakte ze illustraties bij Alice in Wonderland en daarbij viel haar eigenzinnige stijl direct op. Ook de vormgeving van het boek maakte deze uitgave tot een groot succes. Met Peter Pan borduurt Rieder hierop voort en dat is iets om blij van te worden. Rieder combineert in haar illustraties traditionele beelden met eigen interpretaties en daarbij is de tekst leidend. We zien bijvoorbeeld vertrouwde beelden, zoals van Peter en de Schatkinderen die boven Londen vliegen, het grote open raam van de kinderkamer en het uiterlijk van Tinkelbel en kapitein Haak. Andere personages kregen een nieuw uiterlijk, zo heeft Peter niet langer een hoedje met een veertje, maar draagt hij een groene hoodie, kreeg Wendy een pet met een vliegwieltje en Tijgerlelie is getekend als een stoere dame die met andere stoere dames behoorlijk gevaarlijk oogt.
Rieder gebruikt een beperkt kleurpalet waarin het ‘peterpangroen’ een belangrijke rol speelt. Ze heeft een robuuste stijl en ze zet haar figuren stevig zwart omlijnd neer. Het zijn wel beweeglijke lijnen die de illustraties een levendig beeld geven. Alles wat ze tekent is origineel en typerend voor haar zeer herkenbare tekenstijl. Het boek is net als Alice in Wonderland uitgegeven in een opvallend compact ogend formaat met een mooie linnen rug.

Met deze nieuwe uitgave staat de klassieker Peter Pan weer helemaal op de kaart. De frisse nieuwe vertaling maakt het een fijn en rijk voorleesboek en ook voor de volwassen lezer is het boeiend. De illustraties van Floor Rieder zijn geweldig, heel origineel en vol heerlijke details om te ontdekken.

Peter Pan
J.M. Barrie vertaald door Esther Ottens met illustraties van Floor Rieder
Gottmer, 2025

© Floor Rieder